Dost-tanışa “Treyder kimdir?” sualını versən, yəqin, sənə Hollivud filmlərindəki səhnəni təsvir edəcəklər… Telefonda qışqıran kostyumlu və gərgin bir adam, ya da çimərlikdə qəhvə içərək kriptovalyuta qrafiklərinə baxan gənc.

Hər iki təsvirdə həqiqət payı olsa da, bunlar reallığın yalnız kiçik bir hissəsini əks etdirir. Bilmək lazımdır ki, treyderlik sadəcə bir iş deyil; bu, bəşəriyyətin ən qədim fəaliyyət növlərindən biridir. Kəşfləri, texnologiyanı və sivilizasiyanı irəli aparan mühərrik məhz ticarət olmuşdur.

Mesopotamiyanın gil lövhələrindən bugünkü yüksək sürətli alqoritmlərə qədər treyderlərin əsl hekayəsini sənin üçün yazmışıq.

Qədim dünyada treyderlər bir növ macəraçılar idi, çünki fond birjaları yaranmazdan əvvəl ticarət coğrafi arbitraj üzərində qurulmuşdu.

Mahiyyət: Treyderlər bilirdi ki, ədviyyat Hindistanda ucuz, Avropada isə bahadır və ya ipək Çində bol, Romada isə nadir tapıntıdır.

Risk: O dövrdə risk qrafikdəki "qırmızı şamlar" (qiymət düşüşü) yox, dəniz quldurları, fırtınalar və quraqlıq idi.

İnnovasiya: Bu mübadilələri qeyd etmək üçün qədim Şumer tacirləri ilk yazı sistemlərini və mühasibat uçotunu gil lövhələr üzərində yaratdılar. Bəşəriyyətin yazmağı və saymağı öyrənməsinin əsas səbəbkarları elə ilk treyderlər idi.

Müasir maliyyə treyderi 1600-cü illərdə Amsterdam və Londonda formalaşmağa başladı. Bu dövr inqilabi bir ideyanı — Səhmdar Cəmiyyətlərini özü ilə birgə gətirdi. Tacirlər Şərqi Hindistana gəmilər göndərmək istəyirdilər, lakin səyahət tək bir şəxs üçün çox bahalı və təhlükəli idi. Buna görə də onlar xərcləri, eləcə də riski bir neçə insan arasında böldülər. Bunun qarşılığında həmin insanlara gələcək mənfəətdən pay alacaqlarını təsdiqləyən kağız parçaları — səhmlər verildi.

O vaxtlar ofis binaları olmadığından ticarət qəhvəxanalarda baş tuturdu. Treyderlər Londonun məşhur qəhvəxanalarında görüşərək bu səhmləri alıb-satırdılar. Bu mühit də təbii olaraq səs-küylü və xaotik idi.

Hə, bu dövr insanların fiziki mal (qızıl və ya taxıl) əvəzinə “kağız dəyər” ticarəti etdiyi ilk dövr idi. Beləcə, yeni düşüncə tərzi — şirkətin gələcəyinə inam bu insanlar arasında formalaşdı

Artıq iqtisadiyyat sənayeləşir, ticarət rəsmiləşir və biz, beləcə, “açıq səsvermə (open outcry)” dövrünə qədəm qoyuruq. Əgər Nyu-York Fond Birjasının 1990-cı illərə aid arxiv fotolarına baxsan, orada rəngli gödəkçələr geyinmiş yüzlərlə insanın bir-birlərinə əl işarələri ilə sifariş ötürdüyünü görə bilərsən.

Rol: Bu treyderlər bazara likvidlik gətirirdilər. Onlar təmin edirdilər ki, əgər bir fermer buğda satmaq istəyirsə və ya bir investor səhm almaq istəyirsə, qarşı tərəfdə bu əməliyyatı həyata keçirməyə kimsə olsun.

Ticarət tarixindəki ən böyük dəyişiklik səssiz şəkildə baş verdi. 20-ci əsrin sonlarında kompüterlər ticarət zallarını əvəz etdi. Başqa sözlə, ticarət fiziki və küylü yarışmadan səssiz və rəqəmsal mübarizəyə çevrildi. Nəticədə, hətta Bakıda belə oturub sadəcə internet bağlantısı ilə qlobal bazarlara çıxış əldə etmək bir neçə toxunuşla mümkündür.

Bugünkü treyderliyi bir neçə sözlə ifadə etmək mümkün deyil, çünki bu, aktivlərin hansı müddətdə əldə saxlanılmasından asılı olaraq bir neçə növə bölünür:

• Skalperlər bazarın sprinterlədiri. Onlar mövqeləri saniyələr və ya dəqiqələr ərzində saxlayır, kiçik qiymət dəyişikliklərindən qazanc əldə etməyə çalışırlar.
• Günlük treyderlər (Day traders) bütün əməliyyatları gün ərzində açıb bağlayırlar. Onlar gecəyə heç vaxt açıq mövqe saxlamır və beləliklə, gecə baş verə biləcək xəbərlərin riskindən qaçırlar.
• Svinq treyderlər (Swing traders) günlər və ya həftələr ərzində davam edən qiymət nümunələrini — trendləri izləyirlər. Onlar ani dalğalanmalardan çox, ümumi istiqamətlə maraqlanırlar.
• Mövqe treyderləri (Position traders) investorlara bənzəyirlər. Ticarətləri aylarla, hətta illərlə saxlaya bilərlər. Qərarlarını izə qlobal iqtisadi məlumatlara — makroiqtisadiyyata əsaslanaraq verirlər.

Texnologiyanın dəyişməsinə baxmayaraq treyderin əsas mahiyyəti 5000 ildir ki, dəyişməz qalıb. İstər İpək yolunda ədviyyat daşısın, istərsə də blokçeyn üzərindən rəqəmsal aktivlərlə işləsin. Treyderin işi məlumatı təhlil etmək, riski idarə etmək və qeyri-müəyyənlik qarşısında qərar verməkdir.